 دو هشام‏ها گفته‏اند، صحيح نيست.

3 حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ الْوَلِيدِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ الصَّفَّارُ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ حَمْزَةَ بْنِ مُحَمَّدٍ قَالَ كَتَبْتُ إِلَى أَبِي الْحَسَنِ ع أَسْأَلُهُ عَنِ الْجِسْمِ وَ الصُّورَةِ فَكَتَبَ ع سُبْحَانَ مَنْ لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْ‏ءٌ لَا جِسْمٌ وَ لَا صُورَةٌ

ترجمه :

3. حمزه بن محمد مى‏گويد: به ابوالحسن (امام موسى كاظم عليه السلام) نوشتم و از جسم و صورت (بودن خداوند) سوال كردم. آن حضرت نوشتند: كسى كه مثل چيزى نيست، از جسم و صورت بودن، پاك و منزه است.

4 أَبِي رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِيسَ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ قَالَ قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع سَمِعْتُ هِشَامَ بْنَ الْحَكَمِ يَرْوِي عَنْكُمْ أَنَّ اللَّهَ جَلَّ وَ عَزَّ جِسْمٌ صَمَدِيٌّ نُورِيٌّ مَعْرِفَتُهُ ضَرُورَةٌ يَمُنُّ بِهَا عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ خَلْقِهِ فَقَالَ ع سُبْحَانَ مَنْ لَا يَعْلَمُ أَحَدٌ كَيْفَ هُوَ إِلَّا هُوَ- لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْ‏ءٌ وَ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ لَا يُحَدُّ وَ لَا يُحَسُّ وَ لَا يُجَسُّ وَ لَا يُمَسُّ وَ لَا تُدْرِكُهُ الْحَوَاسُّ وَ لَا يُحِيطُ بِهِ شَيْ‏ءٌ لَا جِسْمٌ وَ لَا صُورَةٌ وَ لَا تَخْطِيطٌ وَ لَا تَحْدِيدٌ

ترجمه :

4. على بن ابى حمزه مى‏گويد: به امام جعفر صادق (عليه السلام) عرض كردم كه از هشام بن حكم شنيدم كه از شما اين چنين روايت مى‏كند كه خداوند، جسمى بى‏نياز و نورانى است به طورى كه شناخت او هم ضرورى مى‏باشد و به هر كس از مخلوقاتش بخواهد چنين منتى مى‏گذارد (شناخت خود را به او مى‏دهد) آن حضرت فرمود:

خدايى كه كسى جز او نمى‏داند چگونه است و مثل چيزى نيست و شنواى بينا مى‏باشد، (از اين سخنان) پاك و منزه است. او محدود نشده و محسوس هم نمى‏شود، به جسم در نيامده و قابل لمس هم نيست. حواس (پنج گانه انسانى) او را درك نمى‏كنند و چيزى، او را در بر نمى‏گيرد (و بر او پيروز نمى‏گردد) نه محدوده و نه اندازه‏اى دارد.

5 حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ الْوَلِيدِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ الصَّفَّارُ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ بَزِيعٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زَيْدٍ قَالَ جِئْتُ إِلَى الرِّضَا ع أَسْأَلُهُ عَنِ التَّوْحِيدِ فَأَمْلَى عَلَيَّ الْحَمْدُ لِلَّهِ فَاطِرِ الْأَشْيَاءِ إِنْشَاءً وَ مُبْتَدِعِهَا ابْتِدَاءً بِقُدْرَتِهِ وَ حِكْمَتِهِ لَا مِنْ شَيْ‏ءٍ فَيَبْطُلَ الِاخْتِرَاعُ وَ لَا لِعِلَّةٍ فَلَا يَصِحَّ الِابْتِدَاعُ خَلَقَ مَا شَاءَ كَيْفَ شَاءَ مُتَوَحِّداً بِذَلِكَ لِإِظْهَارِ حِكْمَتِهِ وَ حَقِيقَةِ رُبُوبِيَّتِهِ لَا تَضْبِطُهُ الْعُقُولُ وَ لَا تَبْلُغُهُ الْأَوْهَامُ وَ لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ وَ لَا يُحِيطُ بِهِ مِقْدَارٌ عَجَزَتْ دُونَهُ الْعِبَارَةُ وَ كَلَّتْ دُونَهُ الْأَبْصَارُ وَ ضَلَّ فِيهِ تَصَارِيفُ الصِّفَاتِ احْتَجَبَ بِغَيْرِ حِجَابٍ مَحْجُوبٍ وَ اسْتَتَرَ بِغَيْرِ سِتْرٍ مَسْتُورٍ عُرِفَ بِغَيْرِ رُؤْيَةٍ وَ وُصِفَ بِغَيْرِ صُورَةٍ وَ نُعِتَ بِغَيْرِ جِسْمٍ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ الْكَبِيرُ الْمُتَعالِ

ترجمه :

5. محمد ابن زيد مى‏گويد: به نزد امام رضا (عليه السلام) آمده و از يگانگى خداوند، پرسيدم.

آن حضرت به من فرمود: ستايش مخصوص خداوندى است كه از نو (و بدون سابقه قبلى) اشياء را آفريد و با قدرت و دانش خود، آنها را به وجود آورد. آنها را از روى چيزى نساخته است، چون در اين صورت اختراع او باطل خواهد شد و با علتى هم نيافريده است، تا نو آورى او باطل گردد. هر چه بخواهد و هر طوريكه بخواهد، مى‏آفريند. آنها را به تنهايى آفريد، تا علم و حقيقت پروردگارى خود را آشكار سازد. عقل‏ها نمى‏توانند او را در خود جاى دهند و خيال انسان‏ها، به (حقيقت) او نمى‏رسند. چشم‏ها، او را درك نمى‏كنند و اندازه و مقدار مشخصى، او را در بر نمى‏گيرد. سخن، در مقابل او ناتوان و چشم، در برابر او سرگردان و بيان اوصاف (براى او) باعث گم شدن (در ذات او) مى‏شود. بدون اين كه پرده‏اى، او را پوشانده باشد، پنهان است و هر پنهانى را بدون نياز به چيزى (پرده‏اى)، مخفى كرده و مخفى شده‏اى را بدون پوششى، پنهان نموده است. بدون اين كه ديده شود، شناخته مى‏گردد و بدون اين كه جسم باشد، وصف مى‏شود. هيچ خدايى به جز خداى بزرگ نيست.

6 حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِيُّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَكِيمٍ قَالَ وَصَفْتُ لِأَبِي إِبْرَاهِيمَ ع قَوْلَ هِشَامٍ الْجَوَالِيقِيِّ وَ حَكَيْتُ لَهُ قَوْلَ هِشَامِ بْنِ الْحَكَمِ إِنَّهُ جِسْمٌ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ لَا يُشْبِهُهُ شَيْ‏ءٌ أَيُّ فُحْشٍ أَوْ خَنًى أَعْظَمُ مِنْ قَوْلِ مَنْ يَصِفُ خَالِقَ الْأَشْيَاءِ بِجِسْمٍ أَوْ صُورَةٍ أَوْ بِخِلْقَةٍ أَوْ بِتَحْدِيدٍ أَوْ أَعْضَاءٍ تَعَالَى اللَّهُ عَنْ ذَلِكَ عُلُوّاً كَبِيراً

ترجمه :

6. محمد بن حكيم مى‏گويد: به ابو ابراهيم (امام موسى كاظم عليه السلام) سخنان هشام جواليقى (در مورد خداوند) و كلام هشام بن حكم درباره اين كه گفته، خدا جسم است را بيان كردم. آن حضرت فرمودند: چيزى، شبيه او نيست. كدام ناسزا و بدگويى بالاتر از سخن كسى است كه، آفريدگار همه چيز را، به جسم يا صورت يا آفريده شدن يا اندازه داشتن و يا داشتن اعضاء، توصيف كند؟ خداوند از اين سخنان، بسيار بزرگ‏تر است.

7 حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِمْرَانَ الدَّقَّاقُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْكُوفِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الْبَرْمَكِيُّ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ الْحَسَنِ وَ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ صَالِحِ بْنِ أَبِي حَمَّادٍ عَنْ بَكْرِ بْنِ صَالِحٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِيرَةِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِيَادٍ قَالَ سَمِعْتُ يُونُسَ بْنَ ظَبْيَانَ يَقُولُ دَخَلْتُ عَلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع فَقُلْتُ لَهُ إِنَّ هِشَامَ بْنَ الْحَكَمِ يَقُولُ قَوْلًا عَظِيماً إِلَّا أَنِّي أَخْتَصِرُ لَكَ مِنْهُ أَحْرُفاً يَزْعُمُ أَنَّ اللَّهَ جِس