ْمٌ لِأَنَّ الْأَشْيَاءَ شَيْئَانِ جِسْمٌ وَ فِعْلُ الْجِسْمِ فَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الصَّانِعُ بِمَعْنَى الْفِعْلِ وَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى الْفَاعِلِ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع وَيْلَهُ أَ مَا عَلِمَ أَنَّ الْجِسْمَ مَحْدُودٌ مُتَنَاهٍ وَ الصُّورَةَ مَحْدُودَةٌ مُتَنَاهِيَةٌ فَإِذَا احْتَمَلَ الْحَدَّ احْتَمَلَ الزِّيَادَةَ وَ النُّقْصَانَ وَ إِذَا احْتَمَلَ الزِّيَادَةَ وَ النُّقْصَانَ كَانَ مَخْلُوقاً قَالَ قُلْتُ فَمَا أَقُولُ قَالَ لَا جِسْمٌ وَ لَا صُورَةٌ وَ هُوَ مُجَسِّمُ الْأَجْسَامِ وَ مُصَوِّرُ الصُّوَرِ لَمْ يَتَجَزَّأْ وَ لَمْ يَتَنَاهَ وَ لَمْ يَتَزَايَدْ وَ لَمْ يَتَنَاقَصْ لَوْ كَانَ كَمَا يَقُولُ لَمْ يَكُنْ بَيْنَ الْخَالِقِ وَ الْمَخْلُوقِ فَرْقٌ وَ لَا بَيْنَ الْمُنْشِئِ وَ الْمُنْشَأِ لَكِنْ هُوَ الْمُنْشِئُ فَرْقٌ بَيْنَ مَنْ جَسَّمَهُ وَ صَوَّرَهُ وَ أَنْشَأَهُ إِذْ كَانَ لَا يُشْبِهُهُ شَيْ‏ءٌ وَ لَا يُشْبِهُ هُوَ شَيْئاً
ترجمه :

7. يونس بن ظبيان مى‏گويد: نزد امام صادق (عليه السلام) رفتم و به ايشان عرض كردم: هشام بن حكم سخن بزرگى مى‏گويد كه به اختصار، چند جمله از آن را بيان مى‏كنم. او گمان مى‏كند كه خداوند جسم است، زيرا اشياء، بر دو نوع هستند: (يكى) جسم و (ديگرى) كارى كه جسم انجام مى‏دهد. پس (اين كه بگوييم) آفريدگار، به معناى كار جسم است، صحيح نمى‏باشد (اما) اين كه به معناى انجام دهنده باشد، صحيح است. امام صادق (عليه السلام) فرمود: واى بر او! آيا او نمى‏داند كه جسم، محدود و داراى انتها است و صورت محدود و پايان‏پذير است. پس زمانى كه (به چيزى) محدوديت (نسبت بدهيم) زيادى و نقصان نيز در آن احتمال مى‏رود و زمانى كه در چيزى زيادى و نقصان وارد گردد، مخلوق (خودش آفريده) خواهد شد.

يونس بن ظبيان مى‏گويد: به آن حضرت عرض كردم: (پس در اين زمينه) چه بايد بگويم. حضرت فرمود: او، نه جسم و نه صورت است. بلكه جسم دهنده به اجسام و صورت دهنده به صورت است. نه تجزيه مى‏شود و نه پايان مى‏پذيرد. نه زياد شده و نه كم مى‏شود. اگر مسئله همان طورى كه هشام مى‏گويد بود، بايد فرقى ميان آفريدگار و آفريده شده و ايجاد كننده و ايجاد شونده نباشد. در حالى كه خداوند، ايجاد كننده و به وجود آورنده است، و بين كسى كه جسم و صورت مى‏دهد (با كسى كه داراى جسم و صورت است) فرق مى‏كند. زيرا چيزى شبيه او نيست و او هم به چيزى شباهت ندارد.

8 حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِمْرَانَ الدَّقَّاقُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْكُوفِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ الْبَرْمَكِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْعَبَّاسِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحِمَّانِيِّ قَالَ قُلْتُ لِأَبِي الْحَسَنِ مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ ع إِنَّ هِشَامَ بْنَ الْحَكَمِ زَعَمَ أَنَّ اللَّهَ جِسْمٌ- لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْ‏ءٌ عَالِمٌ سَمِيعٌ بَصِيرٌ قَادِرٌ مُتَكَلِّمٌ نَاطِقٌ وَ الْكَلَامُ وَ الْقُدْرَةُ وَ الْعِلْمُ تَجْرِي مَجْرًى وَاحِداً لَيْسَ شَيْ‏ءٌ مِنْهَا مَخْلُوقاً فَقَالَ قَاتَلَهُ اللَّهُ أَ مَا عَلِمَ أَنَّ الْجِسْمَ مَحْدُودٌ وَ الْكَلَامَ غَيْرُ الْمُتَكَلِّمِ مَعَاذَ اللَّهِ وَ أَبْرَأُ إِلَى اللَّهِ مِنْ هَذَا الْقَوْلِ لَا جِسْمٌ وَ لَا صُورَةٌ وَ لَا تَحْدِيدٌ وَ كُلُّ شَيْ‏ءٍ سِوَاهُ مَخْلُوقٌ وَ إِنَّمَا تُكَوَّنُ الْأَشْيَاءُ بِإِرَادَتِهِ وَ مَشِيَّتِهِ مِنْ غَيْرِ كَلَامٍ وَ لَا تَرَدُّدٍ فِي نَفْسٍ وَ لَا نُطْقٍ بِلِسَانٍ

ترجمه :

8. حسن بن عبدالرحمن ميگويد: به ابوالحسن (امام موسى كاظم عليه السلام) عرض كردم: هشام بن حكم گمان مى‏كند كه خداوند جسم است. چيزى شبيه او نيست، داناى شنواست، آگاه، توانا، گوينده، سخن گو ميباشد. سخن، قدرت و دانش او طبق يك جريان است و (اين صفات الهى) آفريده نشده‏اند. امام فرمودند: خداوند، او را بكشد. آيا نمى‏داند كه جسم، محدود است و سخن، غير از گوينده آن است. از اين سخن به خدا پناه مى‏برم.

و نه جسم، نه صورت و نه داراى اندازه مى‏باشد و هر چيزى، غير از او آفريده شده است و تمام چيزها، به قصد و خواست او هستند، بدون اين كه بخواهد (در اين مورد) سخنى بگويد و يا در درون، مردد گردد و يا با زبانى، حرف بزند.
9 حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِمْرَانَ الدَّقَّاقُ رَحِمَهُ اللَّهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَعْقُوبَ الْكُلَيْنِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْهَمْدَانِيِّ قَالَ كَتَبْتُ إِلَى الرَّجُلِ يَعْنِي أَبَا الْحَسَنِ ع أَنَّ مَنْ قِبَلَنَا مِنْ مَوَالِيكَ قَدِ اخْتَلَفُوا فِي التَّوْحِيدِ فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ جِسْمٌ وَ مِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ صُورَةٌ فَكَتَبَ ع بِخَطِّهِ سُبْحَانَ مَنْ لَا يُحَدُّ وَ لَا يُوصَفُ- لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْ‏ءٌ وَ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ أَوْ قَالَ الْبَصِيرُ

ترجمه :

9. ابراهيم بن محمد همدانى مى‏گويد: به ابوالحسن (امام موسى كاظم عليه السلام) نوشتم: در منطقه ما، شيعيانى از شما هستند كه در يگانگى خداوند اختلاف دارند. بعضى از آنها مى‏گويند: خداوند جسم است و بعضى ديگر مى‏گويند: او، صورت است. امام با خط (مبارك خودشان) نوشتند: پاك و منزه است كسى كه اندازه ندارد و وصف نمى‏شود. چيزى مثل او نيست و او شنواى داناست. (و يا به جاى دانا، فرموده است: بيناست.)

10 حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ الْوَلِيدِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى الْعَطَّارُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى عَنْ هِشَامِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ قَالَ قَالَ الْعَبَّاسِيُّ قُلْتُ لَهُ يَعْنِي أَبَا الْحَسَنِ ع جُعِلْتُ فِدَاكَ أَمَرَنِي بَعْضُ مَوَالِيكَ أَنْ أَسْأَلَكَ عَنْ مَسْأَلَةٍ قَالَ وَ مَنْ هُوَ قُلْتُ الْحَسَنُ بْنُ سَهْلٍ قَالَ فِي أَيِّ شَيْ‏ءٍ الْمَسْأَلَةُ قَالَ قُلْتُ فِي التَّوْحِيدِ قَالَ وَ أَيُّ شَيْ‏ءٍ مِنَ التَّوْحِيدِ قَالَ يَسْأَلُكَ عَنِ اللَّهِ جِسْمٌ أَوْ لَا جِسْمٌ قَالَ فَقَالَ لِي إِنَّ لِلنَّاسِ فِي التَّوْحِيدِ ثَلَاثَةَ مَذَاهِبَ مَذْهَبُ إِثْبَاتٍ بِتَشْبِيهٍ وَ مَذْهَبُ النَّفْيِ وَ مَذْهَبُ إِثْبَاتٍ بِلَا تَشْبِيهٍ فَمَذْهَبُ الْإِثْبَاتِ بِتَشْبِيهٍ لَا يَجُوزُ وَ مَذْهَبُ النَّفْيِ لَا يَجُوزُ وَ الطَّرِيقُ فِي الْمَذْهَبِ الثَّالِثِ إِثْبَاتٌ بِلَا تَشْبِيهٍ

ترجمه :

10. هشام بن ابراهيم مى‏گويد: عباسى گفت: به ابوالحسن (امام موسى كاظم ع