م آيه. گفت: اين آيه: او كسى است كه در آسمان خداوند و در زمين هم خداوند است. (يعنى به خيال او در آسمان خدايى و در زمين هم خدايى ديگر وجود دارد.) هشام بن حكم مى‏گويد: من نتوانستم جواب او را بدهم. به امام صادق (عليه السلام)، اين مسئله را خبر دادم. ايشان فرمودند: اين سخن، شخصى زنديق (و خدانشناس) است. (اى هشام!) وقتى به نزد او برگشتى، بگو: نام تو در كوفه چيست؟ او جواب مى‏دهد: فلانى (ابو شاكر ديصانى) بگو نام تو در بصره چيست؟ مى‏گويد: فلانى (ابو شاكر ديصانى) پس (در اين حالت) به او بگو: خداوند هم، اين گونه است در آسمان خدا و در زمين (هم) خداست، در درياها و در هر مكان ديگر خداست. هشام بن حكم مى‏گويد: پس برخاستم و به طرف ابو شاكر ديصانى رفتم و سخن امام را به او گفتم. او جواب داد: اين سخنى است كه از طرف حجاز آمده است.

17 حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْرُورٍ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ عَمِّهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُقَاتِلِ بْنِ سُلَيْمَانَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الصَّادِقُ ع لَمَّا صَعِدَ مُوسَى ع إِلَى الطُّورِ فَنَادَى رَبَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ قَالَ يَا رَبِّ أَرِنِي خَزَائِنَكَ فَقَالَ يَا مُوسَى إِنَّمَا خَزَائِنِي إِذَا أَرَدْتُ شَيْئاً أَنْ أَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ‏

قال مصنف هذا الكتاب من الدليل على أن الله عز و جل قادر أن العالم لما ثبت أنه صنع الصانع و لم نجد أن يصنع الشي‏ء من ليس بقادر عليه بدلالة أن المقعد لا يقع منه المشي و العاجز لا يتأتى له الفعل صح أن الذي صنعه قادر و لو جاز غير ذلك لجاز منا الطيران مع فقد ما يكون به من الآلة و لصح لنا الإدراك و إن عدمنا الحاسة فلما كان إجازة هذا خروجا عن المعقول كان الأول مثله

ترجمه :

17. مقاتل بن سليمان از امام صادق (عليه السلام) نقل مى‏كند كه فرمودند: زمانى كه حضرت موسى (عليه السلام) از كوه طور بالا رفت، پروردگار خود را (اين گونه) صدا زد: پروردگارا! خزائن (گنجينه‏هاى معرفت و دانش خود را) به من نشان بده. خداوند فرمود: اى موسى! گنجينه من اين است كه هر زمانى چيزى اراده كنم، به او مى‏گويم، موجود باش او هم به وجود مى‏آيد (يعنى اين گونه نيست كه از قبل چيزى آماده كرده باشم و به تو نشان دهم.)

(شيخ صدوق قدس سره مى‏گويد: يكى از دليل‏هايى كه مى‏گويد خداوند تواناست اين است: زمانى كه ثابت شود جهان، آفريدگار و سازنده‏اى دارد، ولى دريافتيم كه چون توانا نيست، نمى‏تواند چيزى بسازد، به اين صورت كه، زمين گير نمى‏تواند راه برود و ناتوان نمى‏تواند كارى انجام دهد، پس نتيجه مى‏گيريم كسى كه جهان را ساخته است، تواناست زيرا در غير اين صورت، (كه از يك طرف بگوييم: ناتوان است و از طرف ديگر بگوييم: جهان را او آفريده است) پس بايد پرواز كردن ما، هم جايز بود، با اين كه آن چه براى پرواز نياز است را نداريم و درك كردن ما بدون داشتن حواس صحيح بود، پس چون كه محقق شدن اين موضوع عاقلانه نيست، اولى هم عاقلانه نخواهد بود.)10. باب العلم‏
10. درباره علم خداوند

1 حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِمْرَانَ الدَّقَّاقُ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْكُوفِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ عِمْرَانَ عَنْ عَمِّهِ الْحُسَيْنِ بْنِ يَزِيدَ النَّوْفَلِيِّ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ سُفْيَانَ قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو عَلِيٍّ الْقَصَّابُ قَالَ كُنْتُ عِنْدَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع فَقُلْتُ الْحَمْدُ لِلَّهِ مُنْتَهَى عِلْمِهِ فَقَالَ لَا تَقُلْ ذَلِكَ فَإِنَّهُ لَيْسَ لِعِلْمِهِ مُنْتَهًى

ترجمه :

1. ابو على قصاب مى‏گويد: نزد امام صادق (عليه السلام) بودم و عرض كردم: خداوند را به اندازه انتهاى دانش او سپاس مى‏گويم. حضرت فرمودند: اين سخن را نگو، زيرا براى علم خداوند پايانى نيست.

2 أَبِي وَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ الْوَلِيدِ رَحِمَهُمَا اللَّهُ قَالا حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى الْعَطَّارُ وَ أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِيسَ جَمِيعاً عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى عَنِ الْكَاهِلِيِّ قَالَ كَتَبْتُ إِلَى أَبِي الْحَسَنِ ع فِي دُعَاءٍ الْحَمْدُ لِلَّهِ مُنْتَهَى عِلْمِهِ فَكَتَبَ إِلَيَّ لَا تَقُولَنَّ مُنْتَهَى عِلْمِهِ وَ لَكِنْ قُلْ مُنْتَهَى رِضَاهُ

ترجمه :

2. كاهلى مى‏گويد: به ابوالحسن (امام موسى كاظم (عليه السلام)) در مورد اين دعا (خداوند را به اندازه انتهاى دانش او سپاس مى‏گويم) نامه‏اى نوشتم. آن حضرت (هم) در جواب نوشتند: نگوييد (سپاس مى‏گويم) به اندازه پايان علم او، بلكه بگو: خداوند را به اندازه نهايت خشنودى او (سپاس مى‏گويم.)

3 حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِمْرَانَ الدَّقَّاقُ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ الْأَسَدِيُّ قَالَ حَدَّثَنِي مُوسَى بْنُ عِمْرَانَ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ يَزِيدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ الْعِلْمُ هُوَ مِنْ كَمَالِهِ

ترجمه :

3. هشام بن حكم از امام صادق (عليه السلام) نقل مى‏كند كه آن حضرت فرمودند: علم، از كمال خداوند است. (البته همان طور كه علامه مجلسى هم فرموده است، اين سخن اشتباه است، زيرا صفات خداوند جزء ذات اوست و نمى‏توان چيزى را از او جدا كرد.)

4 أَبِي رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الصَّيْرَفِيِّ عَنْ بَكَّارٍ الْوَاسِطِيِّ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ الثُّمَالِيِّ عَنْ حُمْرَانَ بْنِ أَعْيَنَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع فِي الْعِلْمِ قَالَ هُوَ كَيَدِكَ مِنْكَ‏

قال محمد بن علي مؤلف هذا الكتاب يعني أن العلم ليس هو غيره و أنه من صفات ذاته لأن الله عز و جل ذات علامة سميعة بصيرة و إنما نريد بوصفنا إياه بالعلم نفي الجهل عنه و لا نقول إن العلم غيره لأنا متى قلنا ذلك ثم قلنا إن الله لم يزل عالما أثبتنا معه شيئا قديما لم يزل تعالى الله عن ذلك علوا كبيرا

ترجمه :

4. حمران بن اعين از امام باقر (عليه السلام) درباره علم نقل مى‏كند كه فرمودند: علم خداوند، مثل دست، نسبت به توست. (علم خداوند هم همين طور است.) (اما همان طور كه علامه مجلسى قدس سره هم فرموده است، اين سخن اشتباهى از طرف راوى روايت است، زيرا صفات خداوند جزء ذات اوست و نمى‏توان چيزى را از او جدا كرد، مگر اين كه بگوييم دست، جزء ذات انسان است كه اين را كسى نگفته است.)

(نويسنده اين كتاب، شيخ صدوق قدس سره در توضيح اين روايت مى‏گويد: منظور اين است كه 