نهاست؟ (زيرا) شيعيان شما، (در اين مورد) اختلاف دارد. بعضى از آنها مى‏گويند: خداوند قبل از اين كه چيزى را بيافريند، مى‏دانست كه تنها و بعضى ديگر مى‏گويند: منظور از دانستن، انجام دادن است. پس امروز خداوند مى‏داند كه قبل از آفرينش چيزى، كسى غير از او نبود و مى‏گويد: اگر ثابت كنيم، خداوند هميشه مى‏دانست كه غير از او كسى نبوده است، در ازل ثابت كرده‏ايم كه همراه او كسى است. اى سرور من! اگر صلاح مى‏دانيد، چيزى را به من بياموزيد كه به غير را آن، مراجعه نكنم. حضرت در جواب نوشتند: خداوند، كه نامش بلند است، هميشه (و از ازل) آگاه بود.

12 أَبِي رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى الْعَطَّارُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ أَبِي الْخَطَّابِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ كَانَ اللَّهُ وَ لَا شَيْ‏ءَ غَيْرُهُ وَ لَمْ يَزَلْ عَالِماً بِمَا كَوَّنَ فَعِلْمُهُ بِهِ قَبْلَ كَوْنِهِ كَعِلْمِهِ بِهِ بَعْدَ مَا كَوَّنَهُ

ترجمه :

12. محمد بن مسلم مى‏گويد: از امام باقر (عليه السلام) شنيدم كه مى‏فرمود: خداوند بود، در حالى كه غير از او چيزى نبود و هميشه، به آن چه ايجاد مى‏كند، آگاه است. پس علم خداوند، قبل از آفرينش مثل علم او بعد از آن است.

13 حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى الْعَطَّارُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَيُّوبَ بْنِ نُوحٍ أَنَّهُ كَتَبَ إِلَى أَبِي الْحَسَنِ ع يَسْأَلُهُ عَنِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَ كَانَ يَعْلَمُ الْأَشْيَاءَ قَبْلَ أَنْ خَلَقَ الْأَشْيَاءَ وَ كَوَّنَهَا أَوْ لَمْ يَعْلَمْ ذَلِكَ حَتَّى خَلَقَهَا وَ أَرَادَ خَلْقَهَا وَ تَكْوِينَهَا فَعَلِمَ مَا خَلَقَ عِنْدَ مَا خَلَقَ وَ مَا كَوَّنَ عِنْدَ مَا كَوَّنَ فَوَقَّعَ ع بِخَطِّهِ لَمْ يَزَلِ اللَّهُ عَالِماً بِالْأَشْيَاءِ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ الْأَشْيَاءَ كَعِلْمِهِ بِالْأَشْيَاءِ

بَعْدَ مَا خَلَقَ الْأَشْيَاءَ

ترجمه :

13. ايوب بن نوح به ابوالحسن (امام موسى كاظم (عليه السلام)) نامه‏اى نوشت و از آن حضرت درباره خداوند پرسيد كه آيا قبل از آفرينش اشياء، نسبت به آنها آگاهى داشت؟ يا تا زمانى كه آنها را آفريد، نمى‏دانست و (سپس) آفرينش آنها را اراده نمود و آن موقع فهميد كه چه آفريده و به وجود آورده است؟ حضرت به خط (مبارك) خود نوشتند: خداوند همان طورى كه بعد از خلقت اشياء، نسبت به آنها آگاه است، قبل از آفرينش آنها نيز آگاهى داشت.

14 حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ الْوَلِيدِ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ الصَّفَّارُ وَ سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ جَمِيعاً عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ أَبِيهِ وَ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ الْبَرْقِيِّ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ قَالَ دَخَلْتُ عَلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع فَقَالَ لِي أَ تَنْعَتُ اللَّهَ فَقُلْتُ نَعَمْ قَالَ هَاتِ فَقُلْتُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ قَالَ هَذِهِ صِفَةٌ يَشْتَرِكُ فِيهَا الْمَخْلُوقُونَ قُلْتُ فَكَيْفَ تَنْعَتُهُ فَقَالَ هُوَ نُورٌ لَا ظُلْمَةَ فِيهِ وَ حَيَاةٌ لَا مَوْتَ فِيهِ وَ عِلْمٌ لَا جَهْلَ فِيهِ وَ حَقٌّ لَا بَاطِلَ فِيهِ فَخَرَجْتُ مِنْ عِنْدِهِ وَ أَنَا أَعْلَمُ النَّاسِ بِالتَّوْحِيدِ

ترجمه :

14. هشام بن سالم مى‏گويد: نزد امام صادق (عليه السلام) رفتم و آن حضرت به من فرمود: آيا خداوند را توصيف مى‏كنى؟ عرض كردم: بله. فرمود: بفرما (توصيف كن.) عرض كردم: او شنواى بيناست. فرمود: در اين سفت، آفريده شدگان نيز شركت دارند. عرض كردم: شما چگونه خداوند را توصيف مى‏كنيد؟

فرمودند: او، نورى است كه در آن تاريكى نيست و زندگى است كه در آن مرگ وجود ندارد و آگاهى است كه در آن نادانى نيست و حقى است كه در آن باطل وجود ندارد. پس از نزد آن حضرت برخاستم و خارج شدم، در حالى كه آگاه‏ترين مردم به خداشناسى (با توجه به فرمايش امام) بودم.

15 حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ الْوَلِيدِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ أَبَانٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَيْدٍ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَيْدٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قُلْتُ لَهُ لَمْ يَزَلِ اللَّهُ مُرِيداً فَقَالَ إِنَّ الْمُرِيدَ لَا يَكُونُ إِلَّا لِمُرَادٍ مَعَهُ بَلْ لَمْ يَزَلْ عَالِماً قَادِراً ثُمَّ أَرَادَ

ترجمه :

15. عاصم بن حميد مى‏گويد: به امام صادق (عليه السلام) عرض كردم: آيا خداوند، هميشه ارده كرده است؟ (يعنى هميشه از همان اول براى هر كارى جداگانه اراده مى‏كند؟) حضرت فرمودند: اراده كننده‏اى نيست مگر اين كه با اراده شده، همراه باشد، اما خداوند از همان ابتداء و هميشه آگاه و قادر بوده است و سپس اراده كرده است.

16 حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِمْرَانَ الدَّقَّاقُ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْكُوفِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ الْبَرْمَكِيِّ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ بَكْرِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْجَهْمِ عَنْ بُكَيْرِ بْنِ أَعْيَنَ قَالَ قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع عِلْمُ اللَّهِ وَ مَشِيَّتُهُ هُمَا مُخْتَلِفَانِ أَمْ مُتَّفِقَانِ فَقَالَ الْعِلْمُ لَيْسَ هُوَ الْمَشِيَّةُ أَ لَا تَرَى أَنَّكَ تَقُولُ سَأَفْعَلُ كَذَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ وَ لَا تَقُولُ سَأَفْعَلُ كَذَا إِنْ عَلِمَ اللَّهُ فَقَوْلُكَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يَشَأْ فَإِذَا شَاءَ كَانَ الَّذِي شَاءَ كَمَا شَاءَ وَ عِلْمُ اللَّهِ سَابِقٌ لِلْمَشِيَّةِ

ترجمه :

16. بكيربن اعين مى‏گويد: به امام صادق (عليه السلام) عرض كردم: علم و خواست خداوند، جدا يا با هم هستند؟ حضرت فرمود: علم، خواست نيست. مگر نمى‏بينى كه مى‏گويى: اگر خدا بخواهد، فلان كار را انجام مى‏دهم. پس سخن تو، دليلى است بر اين كه او نخواسته است و زمانى كه بخواهد، همان طورى كه خواسته است، خواهد شد و علم خداوند قبل از خواست و مى‏باشد.

17 حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِيسَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى قَالَ قُلْتُ لِأَبِي الْحَسَنِ ع أَخْبِرْنِي عَنِ الْإِرَادَةِ مِنَ اللَّهِ وَ مِنَ الْمَخْلُوقِ قَالَ فَقَالَ الْإِرَادَةُ مِنَ الْمَخْلُوقِ ال