َ هُوَ أَجْزَاءٌ مُجَزَّأَةٌ لَيْسَتْ بِسَوَاءٍ دَمُهُ غَيْرُ لَحْمِهِ وَ لَحْمُهُ غَيْرُ دَمِهِ وَ عَصَبُهُ غَيْرُ عُرُوقِهِ وَ شَعْرُهُ غَيْرُ بَشَرِهِ وَ سَوَادُهُ غَيْرُ بَيَاضِهِ وَ كَذَلِكَ سَائِرُ الْخَلْقِ فَالْإِنْسَانُ وَاحِدٌ فِي الِاسْمِ لَا وَاحِدٌ فِي الْمَعْنَى وَ اللَّهُ جَلَّ جَلَالُهُ هُوَ وَاحِدٌ فِي الْمَعْنَى لَا وَاحِدَ غَيْرُهُ لَا اخْتِلَافَ فِيهِ وَ لَا تَفَاوُتَ وَ لَا زِيَادَةَ وَ لَا نُقْصَانَ فَأَمَّا الْإِنْسَانُ الْمَخْلُوقُ الْمَصْنُوعُ الْمُؤَلَّفُ مِنْ أَجْزَاءٍ مُخْتَلِفَةٍ وَ جَوَاهِرَ شَتَّى غَيْرُ أَنَّهُ بِالاجْتِمَاعِ شَيْ‏ءٌ وَاحِدٌ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ فَرَّجْتَ عَنِّي فَرَّجَ اللَّهُ عَنْكَ- فَقَوْلُكَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ فَسِّرْهُ لِي كَمَا فَسَّرْتَ الْوَاحِدَ فَإِنِّي أَعْلَمُ أَنَّ لُطْفَهُ عَلَى خِلَافِ لُطْفِ خَلْقِهِ لِلْفَصْلِ غَيْرَ أَنِّي أُحِبُّ أَنْ تَشْرَحَ ذَلِكَ لِي فَقَالَ يَا فَتْحُ إِنَّمَا قُلْنَا اللَّطِيفُ لِلْخَلْقِ اللَّطِيفِ وَ لِعِلْمِهِ بِالشَّيْ‏ءِ اللَّطِيفِ أَ وَ لَا تَرَى وَفَّقَكَ اللَّهُ وَ ثَبَّتَكَ إِلَى أَثَرِ صُنْعِهِ فِي النَّبَاتِ اللَّطِيفِ وَ غَيْرِ اللَّطِيفِ وَ فِي الْخَلْقِ اللَّطِيفِ مِنَ الْحَيَوَانِ الصِّغَارِ مِنَ الْبَعُوضِ وَ الْجِرْجِسِ وَ مَا هُوَ أَصْغَرُ مِنْهُمَا مِمَّا لَا يَكَادُ تَسْتَبِينُهُ الْعُيُونُ بَلْ لَا يَكَادُ يُسْتَبَانُ لِصِغَرِهِ الذَّكَرُ مِنَ الْأُنْثَى وَ الْحَدَثُ الْمَوْلُودُ مِنَ الْقَدِيمِ فَلَمَّا رَأَيْنَا صِغَرَ ذَلِكَ فِي لُطْفِهِ وَ اهْتِدَاءَهُ لِلسِّفَادِ وَ الْهَرَبِ مِنَ الْمَوْتِ وَ الْجَمْعِ لِمَا يُصْلِحُهُ مِمَّا فِي لُجَجِ الْبِحَارِ وَ مَا فِي لِحَاءِ الْأَشْجَارِ وَ الْمَفَاوِزِ وَ الْقِفَارِ وَ فَهْمَ بَعْضِهَا عَنْ بَعْضٍ مَنْطِقَهَا وَ مَا يَفْهَمُ بِهِ أَوْلَادُهَا عَنْهَا وَ نَقْلَهَا الْغِذَاءَ إِلَيْهَا ثُمَّ تَأْلِيفَ أَلْوَانِهَا حُمْرَةٍ مَعَ صُفْرَةٍ وَ بَيَاضٍ مَعَ حُمْرَةٍ وَ مَا لَا تَكَادُ عُيُونُنَا تَسْتَبِينُهُ بِتَمَامِ خَلْقِهَا وَ لَا تَرَاهُ عُيُونُنَا وَ لَا تَلْمِسُهُ أَيْدِينَا عَلِمْنَا أَنَّ خَالِقَ هَذَا الْخَلْقِ لَطِيفٌ لَطُفَ فِي خَلْقِ مَا سَمَّيْنَاهُ بِلَا عِلَاجٍ وَ لَا أَدَاةٍ وَ لَا آلَةٍ وَ أَنَّ صَانِعَ كُلِّ شَيْ‏ءٍ فَمِنْ شَيْ‏ءٍ صَنَعَ وَ اللَّهُ الْخَالِقُ اللَّطِيفُ الْجَلِيلُ خَلَقَ وَ صَنَعَ لَا مِنْ شَيْ‏ء

ترجمه :

1. فتح بن يزيد جرجانى مى‏گويد: از امام موسى كاظم (عليه السلام) شنيدم كه مى‏فرمود: خداوند مهربان، دانا، شنوا، بين، يگانه، يكتا، بى‏نياز، نه تولد كرده، نه متولد شده و كسى هم شأن او نيست. جسم‏ها را جمسيت داده و صورت‏ها را به تصوير كشده است. اگر خداوند آن گونه باشد كه مى‏گويند، آفريدگار از آفريده شده، ايجاد كننده از ايجاد شونده شناخته نمى‏شد، در حالى كه خداوند ايجاد كننده است و فرق است ميان خداوند و مخلوقى كه به او جسم و صورت بخشيده و به وجود آورده است؛ زيرا خداوند به چيز شباهت ندارد و چيزى هم به او شبيه نيست. عرض كردم: بله، همين طور است. خداوند مرا فداى شما گرداند. اما شما فرموديد: يگانه و بى‏نياز است و (در جاى ديگر) فرموديد: او به چيزى شباهت ندارد. در حالى كه خداوند يگانه و انسان هم يكى است و آيا آنها در يكى بودن به همديگر شباهت ندارند؟ آن حضرت فرمودند: اى فتح! خداوند تو را ثابت قدم نمايد. سخن غير ممكنى را گفتى، شباهت در معانى است و در اسمها يگانگى وجود دارد و اسم آن است كه بر مسماى خود دلالت دارد. يعنى اين كه انسان (اگر چه گفته شده يكى مى‏باشد.) خبر مى‏دهد كه يك هيكل داشته و دارى دو هيكل نيست. پس انسان ذاتا يكى نيست، زيرا اعضاء و زنگ‏هايش متفاوت و غير واحد است و اجزاء جدا از هم دارد و مساوى با يكديگر نيست. خون او غير از گوشتش و گوشتش غير از خون او، (سيستم) عصبى او غير از رگ‏هايش و موى او غير از پوستش و سياهى او غير از سفيدى‏اش است و ديگر مخلوقات نيز همين طور هستند. پس انسان در اسم يكى است (به تمام انسان‏ها انسان مى‏گويند) نه اين كه در معنا هم يكى باشد، در حالى كه خداوند در معنا يكى است و غير از او يگانه‏اى وجود ندارد و هيچ اختلاف، تفاوت، زيادى و كمى در او نيست. اما انسان آفريده شده، ساخته شده، ايجاد شده از اجزاء متفاوت و عناصر گوناگون، با جمع شدن (تمام اعضاء و جوارح در يك جا) يك چيز شده است. عرض كردم: فداى شما شوم! كه مشكل مرا حل كرديد، خداوند گره از كار شما باز كند. سخن ديگر خود كه فرموديد: خداوند مهربان و دانا است را براى من توضيح دهيد، همان طورى كه يگانگى خداوند را تفسير كرديد. من مى‏دانم كه مهربانى خداوند با مهربانى خلق او متفاوت است و دوست دارم آن را براى من تفسير كنيد. آن حضرت فرمودند: اى فتح! اين كه گفتيم: خداوند مهربان است يعنى براى خلق خود مهربان است و به اين دليل است كه به چيزهاى لطيف، آگاهى دارد. مگر نمى‏بينى به اثر آفرينش او در گياهان لطيف و غير لطيف و در مخلوقات لطيف مثل حيوان كوچك مانند: پشه و جيرجيرك و آن چه كوچك‏تر از آنها هستند. يعنى حيواناتى كه چشم آنها را نمى‏بيند و به خاطر كوچكى، نر و ماده‏اى و جوانى و پيرى شناخته نمى‏شوند. پس زمانى كه ديدم كوچكى آنها با همه ظرافتشان و هدايت آنها به جفت‏گيرى، فرار از مرگ، جمع آورى آن چه به صلاحشان است مانند آن چه در درون درياها، وسط درختان، غارها و بيابان وجود دارد و فهم هر كدام از سخنان هم و آن چه فرزندانشان از آنها ياد مى‏گيرند و غذايى كه به فرزندان خود مى‏دهند و تركيب رنگ‏هايشان مثل سرخى با زردى، سفيدى با سرخى و آن چه با تمام خلقتشان با چشم نمى‏بينيم و با دستانمان لمس نمى‏كنيم، مى‏فهميم كه آفريدگار اين مخلوقات لطيف است و در ميان مخلوقات خود بدون راه چاره، ابزار و وسيله‏اى، او را لطيف ناميديم و اين كه او سازنده هر چيزى آن را از چيزى مى‏سازد در حالى كه خداوند آفريدگار، لطيف و بزرگ بدون چيزى مخلوقات را آفريده است.

2 حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِمْرَانَ الدَّقَّاقُ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ الْكُلَيْنِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا ع أَنَّهُ قَالَ اعْلَمْ عَلَّمَكَ اللَّهُ الْخَيْرَ أَنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى قَدِيمٌ وَ الْقِدَمُ صِفَةٌ دَلَّتِ الْعَاقِلَ عَلَى أَنَّهُ لَا شَيْ‏ءَ قَبْلَهُ وَ لَا شَيْ‏ءَ مَعَهُ فِي دَيْمُومِيَّتِهِ فَقَدْ بَانَ لَنَا بِإِقْرَارِ الْعَامَّةِ مَعَ مُعْجِزَةِ ال