ت به گناه بندگانش توبه‏پذير است، (ثاء) يعنى ثابت و داراى وجود، خداوند كسانى را كه ايمان آورده‏اند، در دنيا به سخن ثابت نگه مى‏دارد.(119) (جيم) يعنى نام‏هاى خداوند، بزرگ است، (حاء) يعنى (خداوند) بر حق، زنده و بردبار است، (خاء) يعنى خداوند به آن چه بندگانش انجام مى‏دهند، آگاه است. (دال) يعنى خداوند در روز قيامت پاداش مى‏دهد، (ذال) يعنى خداوند صاحب بزرگى و احترام مى‏باشد، (راء) يعنى خداوند نسبت به بندگانش مهربان است، (زاء) يعنى زينت عبادت كنندگان، (سين) يعنى شنوا و بينا، (شين) شاكر بودن نسبت به بندگان (شكرپذير)، (صاد) يعنى در مژده و تهديد راستگو بودن، (ضاد) يعنى ضرر رساننده و سود دهنده، (طاء) يعنى پاك و پاك كننده (ظاء) عين آشكار و آشكار كننده نشانه‏هاى خود، (عين) يعنى نسبت به بندگان آگاه بودن، (غين) يعنى به فرياد تمام مخلوقاتش مى‏رسد، (فاء) يعنى شكافنده دانه و هسته، (قاف) يعنى نسبت به تمام مخلوقاتش قدرتمند است، (كاف) يعنى كافى بودن كسى كه هيچ همتايى ندارد، نه متولد مى‏كند و نه متولد شده است، (لام) لطيف بودن نسبت به بندگان، (ميم) يعنى پادشاه تمام سرزمين‏ها، (نون) يعنى نور آسمان‏ها از نور عرش الهى است، (واو) يعنى (خداوند) يگانه، بى‏نياز، نه متولد كرده و نه متولد مى‏شود، (هاء) يعنى نسبت به مخلوقاتش، هدايت كننده است، (الف و لام) كه (الف) يعنى هيچ خدايى جز خداى يگانه نيست كه شريكى ندارد، (ياء) يعنى دست خداوند بر (سر) بندگانش گسترده شده است و رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم) فرمودند: اين همان سخنى است كه خداوند نسبت به خودش از تمام مخلوقاتش راضى شده است. پس آن مرد يهودى، اسلام آورد.33. باب تفسير حروف الجمل‏
33. درباره تفسير حروف جمله

1 حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ إِسْحَاقَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْهَمَدَانِيُّ مَوْلَى بَنِي هَاشِمٍ قَالَ حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ع قَالَ حَدَّثَنَا كَثِيرُ بْنُ عَيَّاشٍ الْقَطَّانُ عَنْ أَبِي الْجَارُودِ زِيَادِ بْنِ الْمُنْذِرِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ الْبَاقِرِ ع قَالَ لَمَّا وُلِدَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ ع كَانَ ابْنَ يَوْمٍ كَأَنَّهُ ابْنُ شَهْرَيْنِ فَلَمَّا كَانَ ابْنَ سَبْعَةِ أَشْهُرٍ أَخَذَتْ وَالِدَتُهُ بِيَدِهِ وَ جَاءَتْ بِهِ إِلَى الْكُتَّابِ وَ أَقْعَدَتْهُ بَيْنَ يَدَيِ الْمُؤَدِّبِ فَقَالَ لَهُ الْمُؤَدِّبُ قُلْ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ فَقَالَ عِيسَى ع بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ فَقَالَ لَهُ الْمُؤَدِّبُ قُلْ أَبْجَدْ فَرَفَعَ عِيسَى ع رَأْسَهُ فَقَالَ هَلْ تَدْرِي مَا أَبْجَدْ فَعَلَاهُ بِالدِّرَّةِ لِيَضْرِبَهُ فَقَالَ يَا مُؤَدِّبُ لَا تَضْرِبْنِي إِنْ كُنْتَ تَدْرِي وَ إِلَّا فَاسْأَلْنِي حَتَّى أُفَسِّرَ لَكَ قَالَ فَسِّرْهُ لِي فَقَالَ عِيسَى ع الْأَلْفُ آلَاءُ اللَّهِ وَ الْبَاءُ بَهْجَةُ اللَّهِ وَ الْجِيمُ جَمَالُ اللَّهِ وَ الدَّالُ دِينُ اللَّهِ هَوَّزْ الْهَاءُ هَوْلُ جَهَنَّمَ وَ الْوَاوُ وَيْلٌ لِأَهْلِ النَّارِ وَ الزَّايُ زَفِيرُ جَهَنَّمَ حُطِّي حُطَّتِ الْخَطَايَا عَنِ الْمُسْتَغْفِرِينَ كَلَمَنْ كَلَامُ اللَّهِ لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ سَعْفَصْ صَاعٌ بِصَاعٍ وَ الْجَزَاءُ بِالْجَزَاءِ قَرَشَتْ قَرَشَهُمْ فَحَشَرَهُمْ فَقَالَ الْمُؤَدِّبُ أَيَّتُهَا الْمَرْأَةُ خُذِي بِيَدِ ابْنِكِ فَقَدْ عُلِّمَ وَ لَا حَاجَةَ لَهُ فِي الْمُؤَدِّبِ

ترجمه :

1. زياد بن منذر از امام باقر (عليه السلام) نقل مى‏كند كه آن حضرت فرمودند: زمانى كه حضرت عيسى به دنيا آمد، زمانى كه يك روز داشت مثل پسرى دو ماهه بود و زمانى كه پسرى هفت ماهه بود، مادرش دستش را گرفت و به مكتب خانه برد (نه براى ياد گرفتن بلكه براى اثبات نبوت خود) و ايشان را در مقابل استاد مكتب خانه نشاند. آن مرد به حضرت عيسى عرض كرد: بگو: (به نام خداوند بخشنده مهربان) آن حضرت نيز اين جمله را به زبان آوردند. دوباره عرض كرد: بگو: أبجد. حضرت عيسى سر خود را بالا آورده و فرمودند: آيا مى‏دانى ابجد چيست؟ آن مرد خواست كه با تازيانه او را بزند. آن حضرت فرمودند: اى استاد مكتب خانه! مرا نزن، اگر مى‏دانى كه خوب است، ولى اگر نمى‏دانى از من بپرس. عرض كرد: آن را براى من تفسير. حضرت عيسى فرمودند: (الف) يعنى نعمت‏هاى الهى، (باء) يعنى خشنودى خداوند، (جيم) يعنى زيبايى پروردگار، (دال) يعنى دين الهى، (هوز)، (هاء) يعنى ترس از جهنم، (واو) يعنى واى بر اهل آتش (جهنم) (زاء) يعنى شعله جهنم. (حطى) يعنى از استغفار كنندگان، گناه از بين مى‏رود. (كلمن) يعنى سخنان خداوند كه هيچ تغييرى در آنها راه ندارد. (سعفص) يعنى يك صاع (3 كيلو گرم) در مقابل يك صاع و پاداش در مقابل پاداش. (قرشت) يعنى خداوند مردم را جمع كرد و محشور نمود. استاد مكتب خانه به حضرت مريم عرض كرد: اى زن! دست فرزند خود را بگير، زيرا او خودش عالم است و نيازى به معلم ندارد.

2 حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ الْوَلِيدِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ الصَّفَّارُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَيْنِ بْنِ أَبِي الْخَطَّابِ وَ أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ زَيْدٍ قَالَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ سَالِمٍ عَنِ الْأَصْبَغِ بْنِ نُبَاتَةَ قَالَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ع سَأَلَ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ رَسُولَ اللَّهِ ص عَنْ تَفْسِيرِ أَبْجَدْ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص تَعَلَّمُوا تَفْسِيرَ أَبْجَدْ فَإِنَّ فِيهِ الْأَعَاجِيبَ كُلَّهَا وَيْلٌ لِعَالِمٍ جَهِلَ تَفْسِيرَهُ فَقِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا تَفْسِيرُ أَبْجَدْ فَقَالَ ص أَمَّا الْأَلِفُ فَ‏آلَاءُ اللَّهِ حَرْفٌ مِنْ حُرُوفِ أَسْمَائِهِ وَ أَمَّا الْبَاءُ فَبَهْجَةُ اللَّهِ وَ أَمَّا الْجِيمُ فَجَنَّةُ اللَّهِ وَ جَلَالُ اللَّهِ وَ جَمَالُهُ وَ أَمَّا الدَّالُ فَدِينُ اللَّهِ وَ أَمَّا هَوَّزْ فَالْهَاءُ هَاءُ الْهَاوِيَةِ فَوَيْلٌ لِمَنْ هَوَى فِي النَّارِ وَ أَمَّا الْوَاوُ فَوَيْلٌ لِأَهْلِ النَّارِ وَ أَمَّا الزَّايُ فَزَاوِيَةٌ فِي النَّارِ فَنَعُوذُ بِاللَّهِ مِمَّا فِي الزَّاوِيَةِ يَعْنِي زَوَايَا جَهَنَّمَ وَ أَمَّا حُطِّي فَالْحَاءُ حُطُوطُ الْخَطَايَا عَنِ الْمُسْتَغْفِرِينَ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ وَ مَا نَزَلَ بِهِ جَبْرَئِيلُ مَعَ الْمَلَائِكَةِ إِلَى مَطْلَعِ الْفَجْرِ وَ أَمَّا الطَّاءُ فَ طُوبى‏ لَهُم