، مجبور كنى كه اسلام بياورد، تعداد ما زياد مى‏شود و بر دشمنان خود پيروز مى‏شويم. رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم) فرمود: نمى‏خواهم از كسانى باشم كه خداوند را با بدعت ديدار كنم، در حالى كه در اين مورد چيزى به من نگفته است. و از ستمگاران و سخت گيران (در دين) نيستم. اين جا بود كه خداوند به پيامبر وحى فرستاد: اى محمد! اگر پروردگار تو بخواهد، تمام مردم روى زمين ايمان مى‏آورند. و اگر بخواهد مى‏تواند آن‏ها را به گونه‏اى به سوى اسلام بكشاند كه در دنيا از روى ناچارى و اضطرار ايمان بياورند، همان زورى كه در آخرت، هنگام روبرو شدن و مشاهده كردن سختى‏ها، ايمان مى‏آورند. (خداوند مى‏فرمايد:) اگر اين كار را انجام بدهى، مستحق هيچ ثواب و ستايشى از طرف من نيستند، زيرا مى‏خواهم آنها از روى اختيار و بدون اجبار ايمان بياورند، تا از طرف من مستحق پاداش، احترام و هميشه ماندن در بهشت باشند. آيا تو مردم را مجبور مى‏كنى كه ايمان بياورند. اما سخن خداوند كه مى‏فرمايد: هيچ كسى به جز با اذن خداوند ايمان نمى‏آورد. به اين معنا نيست كه ايمان آوردن بر مردم را حرام كرده است، بلكه به اين معناست كه ايمان آوردن به اسلام فقط با اذن خداوند، است، و اذن خداوند فرمان او به ايمان آوردن مردم به چيزى است كه نسبت به آن مكلف و عبادت كننده هستند و هنگامى كه تكليف و عبادتى نباشد، به ايمان پناه مى‏دهد.

مأمون گفت: اى ابوالحسن! مشكل مرا برطرف كردى، خداوند مشكل تو را آسان كند.

12 حَدَّثَنَا أَبِي وَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ الْوَلِيدِ رَحِمَهُمَا اللَّهُ قَالا حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى الْعَطَّارُ وَ أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِيسَ جَمِيعاً عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ يَحْيَى بْنِ عِمْرَانَ الْأَشْعَرِيِّ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَعْبَدٍ عَنْ دُرُسْتَ عَنْ فُضَيْلِ بْنِ يَسَارٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع يَقُولُ شَاءَ اللَّهُ أَنْ أَكُونَ مُسْتَطِيعاً لِمَا لَمْ يَشَأْ أَنْ أَكُونَ فَاعِلَهُ قَالَ وَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ شَاءَ وَ أَرَادَ وَ لَمْ يُحِبَّ وَ لَمْ يَرْضَ شَاءَ أَنْ لَا يَكُونَ فِي مُلْكِهِ شَيْ‏ءٌ إِلَّا بِعِلْمِهِ وَ أَرَادَ مِثْلَ ذَلِكَ وَ لَمْ يُحِبَّ أَنْ يُقَالَ لَهُ ثالِثُ ثَلاثَةٍ وَ لَمْ يَرْضَ لِعِبادِهِ الْكُفْرَ

ترجمه :

12. فضيل بن يسار مى‏گويد: از امام صادق (عليه السلام) شنيدم كه مى‏فرمود: خداوند خواست كه بر آن چه كه نمى‏خواهد انجامش دهم، قدرتمند باشم. و باز مى‏گويد: از آن حضرت شنيدم كه مى‏فرمود: خداوند اراده كرد و دوست نداشت و راضى نشد تا چيزى به جز با علم او به وجود نيايد و مثل همان (كه فقط با علم او باشد) اراده كرد. و دوست نداشت كه به او گفته شود: سومين نفر از سومى است. (موجود ديگرى را در خواست، اراده و رضايت خداوند داخل نكند.) و كفر را براى بندگانش راضى نشد. (كه به خداوند كافر شوند.)

13 حَدَّثَنَا أَبِي وَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ الْوَلِيدِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا قَالا حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى الْعَطَّارُ وَ أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِيسَ جَمِيعاً عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ يَحْيَى بْنِ عِمْرَانَ الْأَشْعَرِيِّ قَالَ حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ يَزِيدَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَسَّانَ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ الشَّعِيرِيِّ عَنْ ثَوْرِ بْنِ يَزِيدَ عَنْ خَالِدِ بْنِ سَعْدَانَ عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص سَبَقَ الْعِلْمُ وَ جَفَّ الْقَلَمُ وَ مَضَى الْقَدَرُ بِتَحْقِيقِ الْكِتَابِ- وَ تَصْدِيقِ الرُّسُلِ وَ بِالسَّعَادَةِ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لِمَنْ آمَنَ وَ اتَّقَى وَ بِالشَّقاءِ لِمَنْ كَذَّبَ وَ كَفَرَ وَ بِوَلَايَةِ اللَّهِ الْمُؤْمِنِينَ وَ بَرَاءَتِهِ مِنَ الْمُشْرِكِينَ ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص عَنِ اللَّهِ أَرْوِي حَدِيثِي إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى يَقُولُ يَا ابْنَ آدَمَ بِمَشِيَّتِي كُنْتَ أَنْتَ الَّذِي تَشَاءُ لِنَفْسِكَ مَا تَشَاءُ وَ بِإِرَادَتِي كُنْتَ أَنْتَ الَّذِي تُرِيدُ لِنَفْسِكَ مَا تُرِيدُ وَ بِفَضْلِ نِعْمَتِي عَلَيْكَ قَوِيتَ عَلَى مَعْصِيَتِي وَ بِعِصْمَتِي وَ عَوْنِي وَ عَافِيَتِي أَدَّيْتَ إِلَيَّ فَرَائِضِي فَأَنَا أَوْلَى بِحَسَنَاتِكَ مِنْكَ وَ أَنْتَ أَوْلَى بِسَيِّئَاتِكَ مِنِّي فَالْخَيْرُ مِنِّي إِلَيْكَ بِمَا أَولَيْتُ بَدَاءً وَ الشَّرُّ مِنِّي إِلَيْكَ بِمَا جَنَيْتَ جَزَاءً وَ بِإِحْسَانِي إِلَيْكَ قَوِيتَ عَلَى طَاعَتِي وَ بِسُوءِ ظَنِّكَ بِي قَنَطْتَ مِنْ رَحْمَتِي فَلِيَ الْحَمْدُ وَ الْحُجَّةُ عَلَيْكَ بِالْبَيَانِ وَ لِيَ السَّبِيلُ عَلَيْكَ بِالْعِصْيَانِ وَ لَكَ جَزَاءُ الْخَيْرِ عِنْدِي بِالْإِحْسَانِ لَمْ أَدَعْ تَحْذِيرَكَ وَ لَمْ آخُذْكَ عِنْدَ عِزَّتِكَ وَ لَمْ أُكَلِّفْكَ فَوْقَ طَاقَتِكَ وَ لَمْ أُحَمِّلْكَ مِنَ الْأَمَانَةِ إِلَّا مَا أَقْرَرْتَ بِهِ عَلَى نَفْسِكَ رَضِيتُ لِنَفْسِي مِنْكَ مَا رَضِيتَ لِنَفْسِكَ مِنِّي

ترجمه :

13. معاذبن جبل از رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم) نقل مى‏كند كه آن حضرت فرمودند: دانش (الهى) مقدم شد، قلم نوشته شد (مقدرات هر انسانى نزد خداوند موجود است.) و سرنوشت (هر كسى توسط خداوند) با آمدن كتاب آسمانى و تصديق كردن پيامبران الهى و خوشبختى از طرف خداوند براى كسى كه ايمان آورده و پرهيزكار است و بدبختى براى كسى كه دروغ گو و كافر است و به ولايت خداوند بر مؤمنين و بيزارى از مشركان، مقدر شده است.

سپس رسول خدا فرمودند: سخن خود را از خداوند نقل مى‏كنم كه پروردگار مى‏فرمايد: اى فرزند آدم! به خواست من، تو موجودى هستى كه آن چه براى خود مى‏خواهى را انجام مى‏دهى و به خاطر ارده من هر چه را مى‏خواهى، اراده مى‏كنى و به بركت نعمتى كه به تو داده‏ام، به نافرمانى من قدرت يافته‏اى و به خاطر حفظ كردن، يارى رساندن و سلامتى من (كه به تو داده‏ام) واجبات مرا به جا آورده‏اى.

پس من به كارهاى خوب تو، سزاوارتر از تو هستم و تو نسبت به كارهاى بدى كه انجام مى‏دهى، به خودت سزاوارتر هستى. پس دليل نيكويى من، خير من در ابتدا به تو رسيد و به خاطر بدى‏ها و جنايت‏هاى تو، كيفر من به تو رسيد و با بدگمانى خود از رحمت من نااميد شدى. پس ستايش مخصوص من است و دليل و حجت من بر تو، با بيان است و به خاطر گناهى كه انجام مى‏دهى، راهى براى من وجود دارد (اگر تو را كيفر مى‏دهم به خاطر كارهاى بد تو مى‏باشد.) و كيفر و پاداشى كه براى تو وجود دارد، نزد من با احساس (و عدالت) است. پس (به خاطر گناهانت) تو را رها نكردم و به خاطر بزرگ نمايى خود، تو را مورد مؤاخذه قرار ندادم و بيشتر از تو