تَ ذَلِكَ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَمْ يُطَعْ بِإِكْرَاهٍ وَ لَمْ يُعْصَ بِغَلَبَةٍ وَ لَمْ يُهْمِلِ الْعِبَادَ فِي مُلْكِهِ هُوَ الْمَالِكُ لِمَا مَلَّكَهُمْ وَ الْقَادِرُ عَلَى مَا أَقْدَرَهُمْ عَلَيْهِ فَإِنِ ائْتَمَرَ الْعِبَادُ بِطَاعَتِهِ لَمْ يَكُنِ اللَّهُ عَنْهَا صَادّاً وَ لَا مِنْهَا مَانِعاً وَ إِنِ ائْتَمَرُوا بِمَعْصِيَتِهِ فَشَاءَ أَنْ يَحُولَ بَيْنَهُمْ وَ بَيْنَ ذَلِكَ فَعَلَ وَ إِنْ لَمْ يَحُلْ وَ فَعَلُوهُ فَلَيْسَ هُوَ الَّذِي أَدْخَلَهُمْ فِيهِ ثُمَّ قَالَ ع مَنْ يَضْبِطْ حُدُودَ هَذَا الْكَلَامِ فَقَدْ خَصَمَ مَنْ خَالَفَهُ

ترجمه :

7. سليمان بن جعفر جعفرى مى‏گويد: نزد امام رضا (عليه السلام) از جبر (مجبور شدن مردم بر انجام كار) و تفويض (واگذارى كارها به مردم) سخن به ميان آمد. آن حضرت فرمودند: آيا مى‏خواهيد به شما اصل و قاعده‏اى را بيان كنم كه در آن اختلاف نكنيد و با هيچ كس بحث نخواهيد كرد مگر اين كه او را شكست مى‏دهيد؟ به آن حضرت عرض كرديم: اگر صلاح مى‏دانيد (آن را به ما بفرماييد.)

امام (عليه السلام) فرمودند: خداوند به اجبار اطاعت نشده و به مغلوب شدن نافرمانى نمى‏شود و بندگان را در پادشاهى خود رها نكرده است. خداوند، مالك هر چيزى است كه بندگان را مالك آن قرار داده و بر هر چيزى كه آنها را توانا ساخته است، توانايى دارد. پس اگر بندگان، خداوند را اطاعت كنند، خداوند (نيز) از آنها چيزى را نمى‏گيرد و منع نمى‏سازد. (كمبود نعمت‏ها و ديدن مشكلات و سختى‏ها به خاطر گناهان است.) و اگر بندگان، از (دستورات) خداوند نافرمانى كنند، و مى‏تواند كه ميان آنها و كار (بد)، فاصله بيندازد و اگر خداوند مانعى ميان آنها ايجاد نكنند و آن‏ها كار زشت را انجام دهند، خداوند آنها را در كار زشت داخل نكرده است. (بلكه اين انسان است كه كار زشت انجام مى‏دهند.) سپس فرمودند: كسى كه محدوده اين سخن را در نظر بگيرد با كسى كه با او دشمن است، دشمنى كرده است.

8 حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِمْرَانَ الدَّقَّاقُ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْكُوفِيُّ عَنْ خُنَيْسِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى الْخَزَّازِ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ لَا جَبْرَ وَ لَا تَفْوِيضَ وَ لَكِنْ أَمْرٌ بَيْنَ أَمْرَيْنِ قَالَ قُلْتُ وَ مَا أَمْرٌ بَيْنَ أَمْرَيْنِ قَالَ مَثَلُ ذَلِكَ مَثَلُ رَجُلٍ رَأَيْتَهُ عَلَى مَعْصِيَةٍ فَنَهَيْتَهُ فَلَمْ يَنْتَهِ فَتَرَكْتَهُ فَفَعَلَ تِلْكَ الْمَعْصِيَةَ فَلَيْسَ حَيْثُ لَمْ يَقْبَلْ مِنْكَ فَتَرَكْتَهُ أَنْتَ الَّذِي أَمَرْتَهُ بِالْمَعْصِيَةِ

ترجمه :

8. مفضل بن عمر از امام صادق (عليه السلام) نقل مى‏كند كه آن حضرت فرمودند: نه جبر (اجبار) و نه تفويض (واگذارى كارها به مردم) وجود دارد، بلكه (كارها) بين اين دو است. عرض كردم: كارى كه بين اين دو وجود دارد، چيست؟ آن حضرت فرمودند: حكايت آن كار، مثل مردى است كه او را در حال گناه مى‏بينى و او را نهى مى‏كنى، اما توجه (به نهى تو) ندارد و (به همين دليل) او را به حال خودش رها مى‏كنى و او آن گناه را انجام مى‏دهد، پس اين كه سخن تو را قبول نكرده است و تو او را ْرها كرده‏اى، به اين معنا نيست كه تو به او دستور گناه را داده‏اى.

9 حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ إِسْحَاقَ الْمُؤَدِّبُ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَلِيٍّ الْأَنْصَارِيُّ عَنْ عَبْدِ السَّلَامِ بْنِ صَالِحٍ الْهَرَوِيِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ عَلِيَّ بْنَ مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ ع يَقُولُ مَنْ قَالَ بِالْجَبْرِ فَلَا تُعْطُوهُ مِنَ الزَّكَاةِ وَ لَا تَقْبَلُوا لَهُ شَهَادَةً إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى لَا يُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها وَ لَا يُحَمِّلُهَا فَوْقَ طَاقَتِهَا- وَ لا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلَّا عَلَيْها وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى‏

ترجمه :

9. عبدالسلام بن صالح هروى (معروف به اباصلت) مى‏گويد: از امام رضا (عليه السلام) شنيدم كه مى‏فرمود: به كسى كه معتقد به جبر (مجبور شدن مردم به كارهاى خوب و بد) است، زكات ندهيد و شهادت او را قبول نكنيد. خداوند، فقط به اندازه توان هر كسى، تكليف داده است و بيشتر از حد توانش، او را مكلف نساخته است و (به هر كسى به آن مقدارى كه به دست آورده است، مى‏رسد و گناه كسى را به ديگرى نمى‏دهند.)

10 حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْرُورٍ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ الْبَصْرِيِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ الْوَشَّاءِ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا ع قَالَ سَأَلْتُهُ فَقُلْتُ لَهُ اللَّهُ فَوَّضَ الْأَمْرَ إِلَى الْعِبَادِ قَالَ اللَّهُ أَعَزُّ مِنْ ذَلِكَ قُلْتُ فَأَجْبَرَهُمْ عَلَى الْمَعَاصِي قَالَ اللَّهُ أَعْدَلُ وَ أَحْكَمُ مِنْ ذَلِكَ ثُمَّ قَالَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ يَا ابْنَ آدَمَ أَنَا أَوْلَى بِحَسَنَاتِكَ مِنْكَ وَ أَنْتَ أَوْلَى بِسَيِّئَاتِكَ مِنِّي عَمِلْتَ الْمَعَاصِيَ بِقُوَّتِيَ الَّتِي جَعَلْتُهَا فِيكَ

ترجمه :

10. حسن بن على وشاء مى‏گويد: از امام رضا (عليه السلام) پرسيدم: آيا خداوند، كارها را به بندگانش واگذار كرده است؟ فرمودند: خداوند عزيزتر از آن است كه چنين كند. عرض كردم: آيا بندگانش را به گناه مجبور ساخته است؟ فرمودند: خداوند عادل‏تر و در داورى بزرگ‏تر از آن است كه چنين كند. سپس (در ادامه) فرمودند: خداوند مى‏فرمايد: اى فرزند آدم! من نسبت به كارهاى خوب تو، از تو سزاواترم. (يعنى خداوند باعث انجام كار خوب شده است.) و تو نسبت به گناهانت از من سزاوارترى. تو، گناهان را با نيرويى كه در درونت قرار داده‏ام، انجام دادى.

11 أَبِي رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِيسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الرَّازِيُّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحُسَيْنِ اللُّؤْلُؤِيِّ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ مِهْزَمٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع أَخْبِرْنِي عَمَّا اخْتَلَفَ فِيهِ مَنْ خَلَّفْتَ مِنْ مَوَالِينَا قَالَ قُلْتُ فِي الْجَبْرِ وَ التَّفْوِيضِ قَالَ فَسَلْنِي قُلْتُ أَجْبَرَ اللَّهُ الْعِبَادَ عَلَى الْمَعَاصِي قَالَ اللَّهُ أَقْهَرُ لَهُمْ مِنْ ذَلِكَ قَالَ قُلْتُ فَفَوَّضَ إِلَيْهِمْ قَالَ اللَّهُ أَقْدَرُ عَلَيْهِمْ مِنْ ذَلِكَ قَالَ قُلْتُ فَأَيُّ شَيْ‏ءٍ هَذَا أَصْلَحَكَ اللَّهُ قَالَ فَقَلَبَ يَدَهُ مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلَاثاً ثُمَّ قَالَ لَوْ أَجَبْتُكَ فِيهِ لَكَفَر