 ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ قَالَ فَنَهَضَ الشَّيْخُ وَ هُوَ يَقُولُ-








أَنْتَ الْإِمَامُ الَّذِي نَرْجُو بِطَاعَتِهِ		 يَوْمَ النَّجَاةِ مِنَ الرَّحْمَنِ غُفْرَاناً
أَوْضَحْتَ مِنْ دِينِنَا مَا كَانَ مُلْتَبِساً		 جَزَاكَ رَبُّكَ عَنَّا فِيهِ إِحْسَاناً
فَلَيْسَ مَعْذِرَةٌ فِي فِعْلِ فَاحِشَةٍ		 قَدْ كُنْتُ رَاكِبَهَا فِسْقاً وَ عِصْيَاناً
لَا لَا وَ لَا قَائِلًا نَاهِيهِ أَوْقَعَهُ		 فِيهَا عَبَدْتُ إِذاً يَا قَوْمِ شَيْطَاناً
وَ لَا أَحَبَّ وَ لَا شَاءَ الْفُسُوقَ وَ لَا		 قَتْلَ الْوَلِيِّ لَهُ ظُلْماً وَ عُدْوَاناً
أَنَّى يُحِبُّ وَ قَدْ صَحَّتْ عَزِيمَتُهُ		 ذُو الْعَرْشِ أَعْلَنَ ذَاكَ اللَّهُ إِعْلَاناً

قال مصنف هذا الكتاب لم يذكر محمد بن عمر الحافظ في آخر هذا الحديث إلا بيتين من هذا الشعر من أوله.

وَ حَدَّثَنَا بِهَذَا الْحَدِيثِ أَبُو الْحُسَيْنِ مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ إِسْحَاقَ الْفَارِسِيُّ الْعَزَائِمِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ رُمَيْحٍ النَّسَوِيُّ بِجُرْجَانَ قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ إِسْحَاقَ بْنِ جَعْفَرٍ بِبَغْدَادَ قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ عِيسَى الْمَرْوَزِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْبَلَوِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نَجِيحٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ ع وَ حَدَّثَنَا بِهَذَا الْحَدِيثِ أَيْضاً أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ الْقَطَّانُ قَالَ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ السُّكَّرِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ زَكَرِيَّا الْجَوْهَرِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا الْعَبَّاسُ بْنُ بَكَّارٍ الضَّبِّيُّ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ الْهُذَلِيُّ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ لَمَّا انْصَرَفَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ع مِنْ صِفِّينَ قَامَ إِلَيْهِ شَيْخٌ مِمَّنْ شَهِدَ مَعَهُ الْوَاقِعَةَ فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَخْبِرْنَا عَنْ مَسِيرِنَا هَذَا أَ بِقَضَاءٍ مِنَ اللَّهِ وَ قَدَرٍ وَ ذَكَرَ الْحَدِيثَ مِثْلَهُ سَوَاءً إِلَّا أَنَّهُ زَادَ فِيهِ فَقَالَ الشَّيْخُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ فَمَا الْقَضَاءُ وَ الْقَدَرُ اللَّذَانِ سَاقَانَا وَ مَا هَبَطْنَا وَادِياً وَ لَا عَلَوْنَا تَلْعَةً إِلَّا بِهِمَا فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ع الْأَمْرُ مِنَ اللَّهِ وَ الْحُكْمُ ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الآْيَةَ- وَ قَضى‏ رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً أَيْ أَمَرَ رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَ بِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَاناً

ترجمه :

28. روايت شده است كه مردى از اهل عراق به نزد امير مؤمنان آمد و عرض كرد: به ما از رفتن به سوى اهل شام خبر بده كه آيا به قضا و قَدَر الهى بوده است؟ امير مؤمنان (عليه السلام) به آن مرد فرمود: بله، اى پيرمرد! به خدا قسم به هيچ بلندى بالا نمى‏رويد و به هيچ سرزمين پستى فرود نمى‏آييد، مگر اين كه بر اساس قضا و قَدَر الهى است. آن پير مرد عرض كرد: امير مؤمنان! گمان مى‏كنم كه نزد خداوند تلاش من به حساب آيد.

آن حضرت فرمود: اى پيرمرد! آرام باش. شايد تو گمان مى‏كنى كه منظور من قضا حتمى و قَدَر لازم است، زيرا اگر اين گونه بود، ثواب و عذاب، امر و نهى و بازداشتن از چيزى از بين مى‏رفت و معناى سرزنش و وعده دادن نابود مى‏شد و به هيچ گنهكارى، سرزنش و به هيچ نيكوكارى، ستايش جايز نخواهد بود و نيكوكار از گنهكار به سرزنش سزاوارتر بود و گنهكار از نيكوكار به نيكى سزاوارتر مى‏شد. و اين سخن كسانى است كه بت مى‏پرستند و دشمن خداى مهربان هستند و قدريان و مجوسيان اين امت مى‏باشند.

اى پيرمرد! خداوند از روى اختيار (انسان را) مكلف ساخته و از روى ترس، نهى كرده است و در مقابل كار كم، زياد داده است و از روى شكست خوردن، مورد نافرمانى قرار نمى‏گيرد و با بى‏ميلى اطاعت نمى‏شود و خداوند آسمان‏ها و زمين و آن چه ميان آن دو است را باطل نيافريده است و اين گمان كسانى است كه كافر شده‏اند، پس واى از آتش جهنم بر كسانى كه كافر شده‏اند. در اين هنگام آن پيرمرد برخاست، در حالى كه مى‏گفت: تو امام هستى كه با پيروزى از او، در روز نجات (قيامت) از خداوند اميد بخشش داريم و تو در دين ما آن چه را باعث شك و شبهه مى‏شد را توضيح دادى، خداوند از طرف ما به تو نيكى پاداش دهد.

پس در كار زشت هيچ عذرى پذيرفته نيست و آن كار زشتى است كه بخواهم از روى ظلم و گناه انجام دهم.

هرگز به نهى كننده (خداوند) نمى‏گويم كه بگذار آنها را بپرستم (كار زشت انجام دهم) زيرا اى مردم! در اين صورت پيرو شيطان خواهم بود.

دوست ندارم و گناه را نمى‏خواهم و از روى ستم و دشمنى جنگ و كشتن ولى خدا را نمى‏خواهم.

چگونه اين كار را دوست داشته باشم، در حالى كه تصميم او كه صاحب عرش است، درست مى‏باشد و خداوند آن را به روشنى بيان كرده است.

شيخ صدوق، نويسنده اين كتاب مى‏گويد: از ابن عباس هم روايت شده است: زمانى كه امير مؤمنان از جنگ صفين باز مى‏گشت، پيرمردى كه با آن حضرت در اين جنگ حضور داشت، از جا برخاست و عرض كرد: اى امير مؤمنان! از مسير رفتن ما به اين جنگ بگوييد كه آيا با قضاء و قَدَر الهى بوده است؟

و مثل همان حديثى كه بيان شد، در اين جا آمده است، اما چيزى كه در اين جا اضافه دارد اين است كه: آن پيرمرد عرض كرد: اى امير مؤمنان! آن قضاء و قَدَر چيست كه ما را به حركت وادار نمود و به هيچ سرزمينى فرود نيامده و به هيچ بلندى بالا نرفتيم، مگر به وسيله آن بود؟

امير مؤمنان على (عليه السلام) فرمودند: دستور و حكم از طرف خداوند است. سپس اين آيه را تلاوت كردند: پروردگار تو حكم نمود كه به جز او كسى را نپرستيد و به پدر و مادر خود نيكى كنيد.(221) يعنى پروردگار تو دستور داده است كه به جز او كسى را نپرستيد و به پدر و مار خود نيكى كنيد.

29 حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِمْرَانَ الدَّقَّاقُ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْكُوفِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ عِمْرَانَ النَّخَعِيُّ عَنْ عَمِّهِ الْحُسَيْنِ بْنِ يَزِيدَ النَّوْفَلِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ سَأَلْتُهُ عَنِ الرُّقَى أَ تَدْفَعُ مِنَ الْقَدَرِ شَيْئاً فَقَالَ هِيَ مِنَ الْقَدَرِ وَ قَالَ ع إِنَّ الْقَدَرِيَّةَ مَجُوسُ هَذِهِ الْأُمَّةِ وَ هُمُ الَّذِينَ أَرَادُوا أَنْ يَصِفُوا اللَّهَ بِعَدْلِهِ فَأَخْرَجُوهُ مِنْ سُلْطَانِهِ وَ فِيهِمْ نَزَلَتْ هَذِهِ الآْيَةُ- يَو