كه خداوند بزرگ‏تر از آن باشد. عرض كردم: پس خدا چيست؟

حضرت فرمودند: خداوند، بزرگ‏تر از آن است كه وصف شود.47. باب معنى الأول و الاخر
47. درباره معناى اول و آخر (خدا، اول و آخر است.)

1 حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى بْنِ الْمُتَوَكِّلِ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنِ ابْنِ أُذَيْنَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَكِيمٍ عَنِ الْمَيْمُونِ الْبَانِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع وَ قَدْ سُئِلَ عَنْ قَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَّ- هُوَ الْأَوَّلُ وَ الآْخِرُ فَقَالَ ع الْأَوَّلُ لَا عَنْ أَوَّلٍ كَانَ قَبْلَهُ وَ لَا عَنْ بَدْءٍ سَبَقَهُ وَ الآْخِرُ لَا عَنْ نِهَايَةٍ كَمَا يُعْقَلُ مِنْ صِفَةِ الْمَخْلُوقِينَ وَ لَكِنْ قَدِيمٌ أَوَّلٌ آخِرٌ لَمْ يَزَلْ وَ لَا يَزَالُ بِلَا بَدْءٍ وَ لَا نِهَايَةٍ لَا يَقَعُ عَلَيْهِ الْحُدُوثُ وَ لَا يُحَوَّلُ مِنْ حَالٍ إِلَى حَالٍ خالِقُ كُلِّ شَيْ‏ءٍ
ترجمه :

1. ميمون البان مى‏گويد: از امام صادق (عليه السلام) شنيدم كه از ايشان در مورد اين سؤال شد كه خداوند اول و آخر است، به چه معناست؟ حضرت فرمودند: منظور از اول، اين نيست قبل از او چيزى بوده و يا چيزى ابتدايى ديگر كه از او سبقت گرفته باشد. و منظور از آخر اين نيست كه نهايت دارد، آن طورى كه كه صفت آفريده شدگان است. بلكه منظور اين است كه خداوند قديم است. يعنى اول و آخرى است كه هميشه بوده و خواهد بود بدون اين كه ابتدا و نهايتى داشته باشد و حدوث (تغيير و تحول) بر او عارض نمى‏شود و از حالتى به حالت ديگر تغيير پيدا نمى‏كند و او آفريده‏اى تمام اشياء است.

2 حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِيسَ رَحِمَهُ اللَّهُ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى عَنْ فُضَيْلِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ ابْنِ أَبِي يَعْفُورٍ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ- هُوَ الْأَوَّلُ وَ الآْخِرُ وَ قُلْتُ أَمَّا الْأَوَّلُ فَقَدْ عَرَفْنَاهُ وَ أَمَّا الآْخِرُ فَبَيِّنْ لَنَا تَفْسِيرَهُ فَقَالَ إِنَّهُ لَيْسَ شَيْ‏ءٌ إِلَّا يَبِيدُ أَوْ يَتَغَيَّرُ أَوْ يَدْخُلُهُ الْغِيَرُ وَ الزَّوَالُ أَوْ يَنْتَقِلُ مِنْ لَوْنٍ إِلَى لَوْنٍ وَ مِنْ هَيْئَةٍ إِلَى هَيْئَةٍ وَ مِنْ صِفَةٍ إِلَى صِفَةٍ وَ مِنْ زِيَادَةٍ إِلَى نُقْصَانٍ وَ مِنْ نُقْصَانٍ إِلَى زِيَادَةٍ إِلَّا رَبَّ الْعَالَمِينَ فَإِنَّهُ لَمْ يَزَلْ وَ لَا يَزَالُ وَاحِداً هُوَ الْأَوَّلُ قَبْلَ كُلِّ شَيْ‏ءٍ وَ هُوَ الآْخِرُ عَلَى مَا لَمْ يَزَلْ لَا تَخْتَلِفُ عَلَيْهِ الصِّفَاتُ وَ الْأَسْمَاءُ مَا يَخْتَلِفُ عَلَى غَيْرِهِ مِثْلُ الْإِنْسَانِ الَّذِي يَكُونُ تُرَاباً مَرَّةً وَ مَرَّةً لَحْماً وَ مَرَّةً دَماً وَ مَرَّةً رُفَاتاً وَ رَمِيماً وَ كَالتَّمْرِ الَّذِي يَكُونُ مَرَّةً بَلَحاً وَ مَرَّةً بُسْراً وَ مَرَّةً رُطَباً وَ مَرَّةً تَمْراً فَيَتَبَدَّلُ عَلَيْهِ الْأَسْمَاءُ وَ الصِّفَاتُ وَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِخِلَافِ ذَلِكَ

ترجمه :

2. ابن ابى يعفور مى‏گويد: از امام صادق (عليه السلام)، درباره فرموده خداوند پرسيدم كه مى‏فرمايد: او (خداوند) اول و آخر است.

عرض كردم: معناى اول را مى‏شناسيم، ولى براى ما، آخر را تفسير بفرماييد.

حضرت فرمودند: هيچ چيزى وجود ندارد مگر اين كه نابود شده، يا تغيير مى‏كند و يا در آن تحول داخل مى‏شود و يا از بين مى‏رود يا از رنگى به رنگ ديگر، يا از كيفيتى به كيفيت ديگر و يا از صفتى به صفت ديگر و يا از زيادى به كمى و از كمى به زيادى منتقل مى‏شود، مگر پروردگار جهانيان (كه اين گونه نيست.)

پس خداوند هميشه يگانه بوده و خواهد بود، او قبل از هر چيزى اول و هميشه، آخر است. صفات و نام‏ها، او را دگرگون نمى‏سازند، آن طورى كه غير او را متحول مى‏كنند. مثل انسان كه اول خاك و بعد گوشت و مرتبه بعدى خون و سپس درهم و خاكستر مى‏شود و مثل خرما كه يك مرتبه نموره و سپس كال (و نيمه رس) و بعد رطب و يك مرتبه هم خرماست. پس نام‏ها و صفات، خرما و انسان را دگرگون مى‏سازند. در حالى كه خداوند، بر خلاف آنهاست.48. باب معنى قول الله عز و جل الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى‏
48. درباره تفسير فرموده‏اى خداوند كه مى‏فرمايد: (خداى مهربان بر عرش تسلط دارد.

1 حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ مَاجِيلَوَيْهِ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى الْعَطَّارُ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ الآْدَمِيِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَارِدٍ أَنَّ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع سُئِلَ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ- الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى‏ فَقَالَ اسْتَوَى مِنْ كُلِّ شَيْ‏ءٍ فَلَيْسَ شَيْ‏ءٌ هُوَ أَقْرَبَ إِلَيْهِ مِنْ شَيْ‏ءٍ

ترجمه :

1. محمد بن مارد مى‏گويد: از امام صادق (عليه السلام)، درباره اين آيه شريفه پرسيده شد كه خداوند مهربان بر عرش تسلط دارد.

آن حضرت فرمودند: يعنى نسبت به هر چيزى مساوى و برابر است و چيزى به نزديك‏تر از چيز ديگر نيست. (بلكه به همه به يك اندازه نزديك است.)

2 أَبِي رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ- الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى‏ فَقَالَ اسْتَوَى مِنْ كُلِّ شَيْ‏ءٍ فَلَيْسَ شَيْ‏ءٌ أَقْرَبَ إِلَيْهِ مِنْ شَيْ‏ءٍ لَمْ يَبْعُدْ مِنْهُ بَعِيدٌ وَ لَمْ يَقْرُبْ مِنْهُ قَرِيبٌ اسْتَوَى مِنْ كُلِّ شَيْ‏ءٍ

ترجمه :

2. عبد الرحمن بن حجاج مى‏گويد: از امام صادق (عليه السلام)، درباره فرموده خداوند پرسيدم كه مى‏فرمايد: خداى مهربان بر عرض تسلط دارد. آن حضرت فرمودند: خداوند، نسبت به هر چيزى مساوى است و چيزى به او نزديك‏تر از چيزى ديگر نيست. نه چيز دور از او دور است و نه چيز نزديك به او نزديك است، (بلكه) نسبت به هر چيزى، يك اندازه مى‏باشد.

3 حَدَّثَنَا أَبُو الْحُسَيْنِ مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ إِسْحَاقَ الْفَارِسِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ أَبُو سَعِيدٍ النَّسَوِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو نَصْرٍ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الصُّغْدِيُّ بِمَرْوَ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ بْنِ الْحَكَمِ الْعَسْكَرِيُّ وَ أَخُوهُ مُعَاذُ بْنُ يَعْقُوبَ قَالا حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سِنَانٍ الْحَنْظَلِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَاصِمٍ قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ ا