 پايان است در حالى كه پايانى براى او نيست، پايانى است كه تمام پايان‏ها به او ختم مى‏شوند و او پايان هر پايان پذيرى است.

34 أَخْبَرَنِي أَبُو الْعَبَّاسِ الْفَضْلُ بْنُ الْفَضْلِ بْنِ الْعَبَّاسِ الْكِنْدِيُّ فِيمَا أَجَازَهُ لِي بِهَمَدَانَ سَنَةَ أَرْبَعٍ وَ خَمْسِينَ وَ ثَلَاثِمِائَةٍ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَهْلٍ يَعْنِي الْعَطَّارَ الْبَغْدَادِيَّ لَفْظاً مِنْ كِتَابِهِ سَنَةَ خَمْسٍ وَ ثَلَاثِمِائَةٍ قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْبَلَوِيُّ قَالَ حَدَّثَنِي عُمَارَةُ بْنُ زَيْدٍ قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْعَلَاءِ قَالَ حَدَّثَنِي صَالِحُ بْنُ سُبَيْعٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ صَعْصَعَةَ بْنِ صُوحَانَ قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي عَنْ أَبِي الْمُعْتَمِرِ مُسْلِمِ بْنِ أَوْسٍ قَالَ حَضَرْتُ مَجْلِسَ عَلِيٍّ ع فِي جَامِعِ الْكُوفَةِ فَقَامَ إِلَيْهِ رَجُلٌ مُصْفَرُّ اللَّوْنِ كَأَنَّهُ مِنْ مُتَهَوِّدَةِ الْيَمَنِ فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ صِفْ لَنَا خَالِقَكَ وَ انْعَتْهُ لَنَا كَأَنَّا نَرَاهُ وَ نَنْظُرُ إِلَيْهِ فَسَبَّحَ عَلِيٌّ ع رَبَّهُ وَ عَظَّمَهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هُوَ أَوَّلٌ بِلَا بَدِي‏ءٍ مِمَّا وَ لَا بَاطِنٍ فِيمَا وَ لَا يَزَالُ مَهْمَا وَ لَا مُمَازِجٍ مَعَ مَا وَ لَا خَيَالٍ وَهْماً لَيْسَ بِشَبَحٍ فَيُرَى وَ لَا بِجِسْمٍ فَيَتَجَزَّأَ وَ لَا بِذِي غَايَةٍ فَيَتَنَاهَى وَ لَا بِمُحْدَثٍ فَيُبْصَرَ وَ لَا بِمُسْتَتِرٍ فَيُكْشَفَ وَ لَا بِذِي حُجُبٍ فَيُحْوَى كَانَ وَ لَا أَمَاكِنَ تَحْمِلُهُ أَكْنَافُهَا وَ لَا حَمَلَةَ تَرْفَعُهُ بِقُوَّتِهَا وَ لَا كَانَ بَعْدَ أَنْ لَمْ يَكُنْ بَلْ حَارَتِ الْأَوْهَامُ أَنْ تُكَيِّفَ الْمُكَيِّفَ لِلْأَشْيَاءِ وَ مَنْ لَمْ يَزَلْ بِلَا مَكَانٍ وَ لَا يَزُولُ بِاخْتِلَافِ الْأَزْمَانِ وَ لَا يَنْقَلِبُ شَأْناً بَعْدَ شَأْنٍ الْبَعِيدُ مِنْ حَدْسِ الْقُلُوبِ الْمُتَعَالِي عَنِ الْأَشْيَاءِ وَ الضُّرُوبِ الْوَتْرُ عَلَّامُ الْغُيُوبِ فَمَعَانِي الْخَلْقِ عَنْهُ مَنْفِيَّةٌ وَ سَرَائِرُهُمْ عَلَيْهِ غَيْرُ خَفِيَّةٍ الْمَعْرُوفُ بِغَيْرِ كَيْفِيَّةٍ لَا يُدْرَكُ بِالْحَوَاسِّ وَ لَا يُقَاسُ بِالنَّاسِ وَ لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ وَ لَا تُحِيطُ بِهِ الْأَفْكَارُ وَ لَا تُقَدِّرُهُ الْعُقُولُ وَ لَا تَقَعُ عَلَيْهِ الْأَوْهَامُ فَكُلُّ مَا قَدَّرَهُ عَقْلٌ أَوْ عُرِفَ لَهُ مِثْلٌ فَهُوَ مَحْدُودٌ وَ كَيْفَ يُوصَفُ بِالْأَشْبَاحِ وَ يُنْعَتُ بِالْأَلْسُنِ الْفِصَاحِ مَنْ لَمْ يَحْلُلْ فِي الْأَشْيَاءِ فَيُقَالَ هُوَ فِيهَا كَائِنٌ وَ لَمْ يَنْأَ عَنْهَا فَيُقَالَ هُوَ عَنْهَا بَائِنٌ وَ لَمْ يَخْلُ مِنْهَا فَيُقَالَ أَيْنَ وَ لَمْ يَقْرُبْ مِنْهَا بِالالْتِزَاقِ وَ لَمْ يَبْعُدْ عَنْهَا بِالافْتِرَاقِ بَلْ هُوَ فِي الْأَشْيَاءِ بِلَا كَيْفِيَّةٍ وَ هُوَ أَقْرَبُ إِلَيْنَا مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ وَ أَبْعُدْ مِنَ الشَّبَهِ مِنْ كُلِّ بَعِيدٍ لَمْ يَخْلُقِ الْأَشْيَاءَ مِنْ أُصُولٍ أَزَلِيَّةٍ وَ لَا مِنْ أَوَائِلَ كَانَتْ قَبْلَهُ بَدِيَّةٍ بَلْ خَلَقَ مَا خَلَقَ وَ أَتْقَنَ خَلْقَهُ وَ صَوَّرَ مَا صَوَّرَ فَأَحْسَنَ صُورَتَهُ فَسُبْحَانَ مَنْ تَوَحَّدَ فِي عُلُوِّهِ فَلَيْسَ لِشَيْ‏ءٍ مِنْهُ امْتِنَاعٌ وَ لَا لَهُ بِطَاعَةِ أَحَدٍ مِنْ خَلْقِهِ انْتِفَاعٌ إِجَابَتُهُ لِلدَّاعِينَ سَرِيعَةٌ وَ الْمَلَائِكَةُ لَهُ فِي السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ مُطِيعَةٌ كَلَّمَ مُوسى‏ تَكْلِيماً بِلَا جَوَارِحَ وَ أَدَوَاتٍ وَ لَا شَفَةٍ وَ لَا لَهَوَاتٍ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَى عَنِ الصِّفَاتِ فَمَنْ زَعَمَ أَنَّ إِلَهَ الْخَلْقِ مَحْدُودٌ فَقَدْ جَهِلَ الْخَالِقَ الْمَعْبُود

و الخطبة طويلة أخذنا منها موضع الحاجة

ترجمه :

34. ابو معتمر مسلم بن اوس مى‏گويد: در جلسه امام على (عليه السلام) در مسجد كوفه حاضر بودم كه مردى گندم گون (مثل اينكه از يهوديان يمن بود) از جا بلند شد و عرض كرد: اى امير مؤمنان! آفريدگار خود را براى من توصيف كن و چنان او را وصف نما، مثل اينكه به او نگاه مى‏كنيم و او را مى‏بينيم.

امام على (عليه السلام) تسبيح خدا گفته و او را بزرگ شمردند و فرمودند:

ستايش مخصوص خدايى است كه اول است بدون اين كه از چيزى آغاز شده باشد و يا در چيزى مخفى شود و هميشه بوده و با چيزى مخلوط نمى‏باشد و انديشه‏اى نيست كه به ذهن آيد، شبحى نيست تا ديده شود و جسمى نمى‏باشد تا تجزيه‏پذير باشد، پايان ندارد تا پايان بپذيرد، آفريده نشده تا ديده شود و پوشيده نيست تا پيدا شود، داراى حجاب نيست تا چيزى او را فرا گيرد. بود در حالى كه هيچ جايى نبود كه اطراف آن را در بر بگيرد و هيچ باربرى نبود كه او را با قدرت بر دوش بكشد. بودش به دنبال نيستى نبود. انديشه‏ها از چگونگى دادن به چيزها، سرگردان است. هميشه بدون مكان بوده و با دگرگونى زمان‏ها از بين نمى‏رود و از حالتى به حالت ديگر تغيير نمى‏كند، از خيال درونى دور است، از چيزها و حالت‏ها، بالاتر مى‏باشد. تنها است، داناى غيب است، به حواس (پنج گانه) درك نمى‏شود و با مردم مقايسه نمى‏شود. چشم‏ها او را درك نكرده و انديشه‏ها بر او احاطه پيدا نمى‏كنند، انديشه‏ها نمى‏توانند او را در اندازه بگيرند و خيال‏ها او را فرا نمى‏گيرند، زيرا چيزى را كه انديشه اندازه‏گيرى كند و يا براى او نمونه‏اى شناخته شده باشد، محدود است. او چگونه به چيزها و به زبان‏ها توصيف شود، در حالى كه در چيزها حلول نمى‏كند تا در آن‏ها باشد، و از آن‏ها جدا نمى‏گردد تا گفته شود. او از آن‏ها جدا است. جايى از او خالى نيست تا گفته شود: كجاست؟ به چيزى به واسطه اتصال نزديك نيست و از چيزى به جدايى دور نمى‏باشد، بلكه او بدون چگونگى در چيزها است و از رگ گردن به ما نزديك‏تر است و در شباهت از هر دورى دورتر است. چيزها را بر اساس هميشه بودن نيافريد و آنها را از موارد اولى كه قبل از او بود ايجاد نكرده است، بلكه آنچه را كه آفريده آفريد و آفريده‏اش را استوار ساخت و آنچه را كه تصوير سازى نمود، خوب اين كار را انجام داد. پس منزه است آن كه در بلند مرتبگى يگانه است، هيچ چيزى از او منع نشده است و از پيروى هيچ يك از بندگانش سودى نمى‏برد، قبولى او براى دعا كنندگان سريع است و فرشتگان در آسمان‏ها و زمين مطيع او هستند. با موسى (عليه السلام) بدون عضو، ابزار، زبان بزرگ و زبان كوچك سخن گفت. او منزه و برتر از صفات است، پس كسى كه گمان كند خداى آفريده‏ها محدود است، به آفريننده مورد پرستش ناآگاه است.

(و اين خطبه طولانى است